Azərbaycanın yalnız qızıl hasilatı və ixracının həcmlərini müqayisə etməklə Rusiya qızılının Qərb bazarlarına tədarükü üçün istifadə edildiyini iddia etmək ölkənin dövlət ehtiyatlarının strukturunu nəzərə almır və əlavə sübutlar tələb edir.

 Liderxeber.az “Trend”ə istinadən xəbər verir ki, rusiyalı siyasi şərhçi Vyaçeslav Şiryayev “Deutsche Welle”yə müsahibəsində bildirib ki, sanksiyalar fonunda Rusiya qızılı vasitəçi ölkələr üzərindən Qərb bazarlarına daxil olur və son vaxtlar bu məqsədlə guya Azərbaycandan istifadə edilir.

Şiryayev əsas arqument kimi Azərbaycanın qızıl hasilatı ilə ixracının həcmləri arasındakı fərqi göstərib. Onun sözlərinə görə, ölkədə hər il təxminən 3 ton qızıl hasil olunur, halbuki altı ay ərzində təxminən 24 ton qızıl ixrac edilib.

Lakin ixracın cari hasilatın həcmindən çox olması öz-özlüyündə Rusiya qızılının təkrar ixrac edildiyini göstərmir. Belə nəticə çıxarmaq üçün ixrac olunan metalın mənşəyini, ehtiyatların strukturunu və qızıl aktivləri ilə bağlı əməliyyatları təhlil etmək lazımdır.

Azərbaycanın vəziyyətində əsas amillərdən biri Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondundur (ARDNF). Fond uzun illər ərzində investisiya strategiyası çərçivəsində qızıl portfeli formalaşdırıb. 30 sentyabr 2025-ci il tarixinə ARDNF-nin qızıl subportfeli təxminən 184,8 ton təşkil edib. Beləliklə, dövlət strukturlarının sərəncamında olan qızılın həcmi ölkənin illik daxili hasilatından dəfələrlə çoxdur.

Bu məqam ixrac statistikasını qiymətləndirərkən prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin müəyyən dövrdə ixrac etdiyi qızılın həmin il hasil edilməsi mütləq deyil. Bu qızıl əvvəllər alınmış investisiya aktivi ola bilər. Belə ehtiyatların bir hissəsinin satılması da aktivlərin idarə olunması çərçivəsində adi əməliyyatdır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində dövlət fondları və mərkəzi banklar qiymətlərin nisbətən aşağı olduğu dövrlərdə qızıl alır, aktivin bazar dəyəri əhəmiyyətli dərəcədə artdıqda isə toplanmış ehtiyatların bir hissəsini sata bilirlər.

Azərbaycan da bu strategiyanı açıq şəkildə açıqlayıb. Prezident İlham Əliyev 2025-ci ilin əvvəlində ölkənin qızıl ehtiyatlarının artırılması ilə bağlı strateji qərar qəbul edildiyini bildirib. Dövlət başçısı yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına müsahibəsində deyib: “Ötən il ölkənin qızıl ehtiyatlarını artırmaqla bağlı strateji qərar da qəbul etdik. Geosiyasi hadisələrin necə inkişaf etdiyini aydın görürdük və mən qızılın qiymətinin artacağına tam əmin idim. Və o, göylərə qalxdı”.

Bu qərarın Azərbaycana əhəmiyyətli gəlir gətirdiyini vurğulayan Prezident qeyd edib: “Qızıl ehtiyatlarımızın artırılması hesabına Dövlət Neft Fondu təkcə bundan 10 milyard ABŞ dollarından çox gəlir əldə edib. Lakin qiymət aşağı düşərsə, əlbəttə, ehtiyatlarımız da azalacaq. Ona görə də hazırda ehtiyatlarımız hər gün dəyişir. Bu gün, yəqin ki, 84 və ya 83 milyard dollardır. Sabah 85 milyard olacaq. Buna baxmayaraq, bunlar adambaşına düşən hesabla dünyada ən yüksək ehtiyatlardan biridir”.

ARDNF əvvəllər beynəlxalq bazarda, o cümlədən Londonda qızıl alıb. Həmin dövrdə qızılın qiyməti indiki səviyyədən xeyli aşağı olub. Qiymətlərin sonrakı artımı fonunda toplanmış portfelin bir hissəsinin satılması dövlət aktivlərinin idarə olunması vasitələrindən biri ola bilər.

Belə praktika yalnız Azərbaycana xas deyil. Müxtəlif ölkələrin dövlət fondları və mərkəzi bankları investisiya strategiyasından, bazarın vəziyyətindən və ehtiyatların idarə olunması ehtiyaclarından asılı olaraq qızıl ehtiyatlarının həcmini mütəmadi şəkildə dəyişirlər. Son illərdə qızıl əməliyyatları, o cümlədən toplanmış ehtiyatların satışı ilə, xüsusilə Qazaxıstan, Özbəkistan, Filippin və Sinqapur məşğul olub. Dünya Qızıl Şurasının beynəlxalq statistikası da göstərir ki, bu ölkələrin ehtiyatlarında qızılın həcmi ildən-ilə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər: mərkəzi banklar bazardakı vəziyyətdən asılı olaraq həm iri alıcı, həm də satıcı ola bilərlər.

Qazaxıstan və Özbəkistanın təcrübəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bu ölkələr həm böyük qızıl istehsalçılarıdır, həm də rəsmi qızıl ehtiyatlarını fəal şəkildə idarə edirlər. Buna görə də daxili hasilatın həcmini ixracla, mərkəzi bankların və dövlət fondlarının əməliyyatlarını nəzərə almadan müqayisə etmək ixrac olunan metalın mənşəyi barədə avtomatik olaraq nəticə çıxarmağa imkan vermir. Bu baxımdan eyni yanaşma Azərbaycana da tətbiq edilməlidir.

Belə ticarət axınlarının qiymətləndirilməsində seçmə yanaşma da ayrıca sual doğurur. 2022-ci ildən sonra Ermənistanın Rusiya ilə ticarət dövriyyəsi 10 milyard dolları ötüb, 2022-ci ilə qədər minimum səviyyədə olan Ermənistandan qiymətli metalların ixracı isə kəskin artıb. Beynəlxalq ticarət statistikasına görə, 2023–2024-cü illərin ayrı-ayrı dövrlərində Ermənistandan qiymətli və qiymətsiz metalların ixracında dəfələrlə artım qeydə alınıb. 2024-cü ilin əvvəlində qiymətli metalların aylıq ixrac göstəricisi 1,1 milyard ABŞ dollarını ötüb. Bu qədər kəskin artım 2022-ci ildən sonra Ermənistanın Rusiya ilə ticarətində daha geniş artımın bir hissəsinə çevrilib və beynəlxalq analitiklər tərəfindən ticarət axınlarındakı dəyişikliklər kontekstində dəfələrlə nəzərdən keçirilib.

Belə bir fonda Azərbaycanın guya Rusiya qızılının təkrar ixracı üçün istifadə edilməsi ilə bağlı iddialar xüsusilə diqqətlə yoxlanılmalıdır. Əgər söhbət konkret sxemdən gedirsə, metalın mənşəyi, təchizatçıları, daşınma marşrutları, son alıcıları və müvafiq gömrük əməliyyatları barədə məlumatlar təqdim edilməlidir.

Belə nəticə üçün hasilatla ixrac arasındakı fərq təkbaşına kifayət deyil. Qızılın beynəlxalq ticarətinin peşəkar təhlilində yalnız istehsal deyil, həmçinin toplanmış ehtiyatlar, dövlət fondlarının əməliyyatları, idxal və ixrac, ehtiyatların dəyərindəki dəyişikliklər və alıcıların strukturu nəzərə alınmalıdır.

Azərbaycanın vəziyyətində ARDNF-nin əhəmiyyətli qızıl portfelinin mövcudluğu ictimaiyyətə açıq məlum olan faktdır. Buna görə də ixracın həcminin cari hasilatdan çox olması öz-özlüyündə ölkənin vasitəçi kimi istifadə edildiyinə sübut deyil.

İranın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Möhsün Pakaein daha əvvəl "Trend" ilə müsahibəsində region ölkələri arasında iqtisadi və ticarət əlaqələrinin daha geniş kontekstdə nəzərə alınmasının vacibliyini qeyd edib. Bununla belə, bu cür əlaqələr yoxlanıla bilən məlumatlar əsasında qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycan üçün bu məsələ daha geniş iqtisadi kontekstə də malikdir. Dövlətin ehtiyatların idarə olunması strategiyası aktivlərin şaxələndirilməsini nəzərdə tutur və qızıl son illərdə bu şaxələndirmənin əsas alətlərindən biri olaraq qalır. Dünya bazarında qızılın qiymətinin kəskin artması dövlətin topladığı aktivlərin dəyərini yüksəldib. Buna görə də qızıl portfeli ilə bağlı əməliyyatlar investisiyaların normal idarə olunmasını əks etdirə bilər və onların izahı üçün təsdiqlənməmiş vasitəçi sxemlərinin mövcudluğunu ehtimal etmək zəruri deyil.

Bu baxımdan Vyaçeslav Şiryayev və Deutsche Welle Azərbaycanın Rusiya qızılının Qərb bazarlarına çıxarılması üçün istifadə edildiyi barədə iddianın konkret olaraq hansı məlumatlara əsaslandığını izah etməlidirlər. Xüsusilə, müəllifin Azərbaycanın ixrac etdiyi qızılın mənşəyi, onun təchizatçıları və son alıcıları barədə məlumatlarının olub-olmaması, həmçinin material hazırlanarkən ARDNF-nin qızıl portfeli ilə bağlı əməliyyatların nəzərə alınıb-alınmaması maraq doğurur.