Bakı Dövlət Universiteti, Diplomatiya və müasir inteqrasiya prosesləri kafedrası, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru Xatirə Eyvaz qızı Mehdiyeva Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə dair Ermənistan tərəfinin mövqeyi ilə bağlı açıqlama verib.

Qərbi Azərbaycanda Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinin taleyi məsələsinə yalnız ayrı-ayrı abidələrin məhv edilməsi prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Burada söhbət daha geniş bir prosesdən – bütöv bir xalqın tarixi yaddaşının, onun əsrlər boyu formalaşdırdığı mədəni izlərin və yaşayış coğrafiyasının silinməsindən gedir.

Azərbaycan xalqının indiki Ermənistan ərazisində əsrlər boyu yaşaması və burada zəngin maddi-mədəni irs yaratması tarixi faktlarla bağlı məsələdir. Bu irsə tarixi memarlıq abidələri, məscidlər, qəbiristanlıqlar, türbələr, yaşayış məskənləri, toponimlər və digər mədəni irs nümunələri daxildir. Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi sənədlərdə Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara məxsus tarixi-mədəni izlərin müxtəlif formalarda dağıdıldığı, dəyişdirildiyi və ya baxımsız vəziyyətə salındığı barədə çoxsaylı məlumatlar yer alır. Ermənistan Respublikasının Azərbaycan Respublikasına qarşı davam edən təcavüzü nəticəsində Azərbaycanın tarixi və mədəni irsinin dağıdılması və təhqir olunması bir faktdır.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, mədəni irsin məhv edilməsi yalnız fiziki dağıntı demək deyil. Tarixi abidənin sökülməsi bir tərəfdirsə, həmin abidənin kimə məxsus olduğunun inkar edilməsi, tarixi yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, qəbiristanlıqların və dini məkanların yoxa çıxarılması, bir xalqın həmin ərazidəki tarixi varlığının yaddaşdan silinməsi də eyni problemin müxtəlif təzahürləridir.

Məncə, məsələyə məhz bu aspektdən yanaşmaq lazımdır: mədəni irs xalqın kollektiv yaddaşıdır. Bir xalqın yaddaşına aid maddi sübutlar ardıcıl şəkildə aradan qaldırıldıqda, gələcək nəsillərin həmin xalqın müəyyən ərazilərdəki tarixi varlığı haqqında obyektiv təsəvvür əldə etmək imkanları da zəifləyir.

Qərbi Azərbaycan məsələsində bizi narahat edən əsas məqamlardan biri də budur ki, Azərbaycan xalqının həmin ərazilərdəki tarixi-mədəni izlərinin qorunması və sənədləşdirilməsi məsələsi uzun müddət beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətindən kənarda qalıb. Halbuki mədəni irsin qorunması beynəlxalq hüququn ayrıca müdafiə etdiyi sahədir.

Məsələn, 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə şəraitində mədəni sərvətlərin qorunmasını nəzərdə tutur və dövlətlərin mədəni mülkiyyətə münasibətdə hörmət öhdəliyini müəyyən edir. Konvensiyanın 4-cü maddəsində mədəni sərvətlərə qarşı düşmənçilik aktlarından çəkinmək, həmçinin onların oğurlanması, talan edilməsi, mənimsənilməsi və vandalizmin qarşısının alınması ilə bağlı öhdəliklər təsbit olunur. Azərbaycan 1954-cü il Haaqa Konvensiyasına 1993-cü ildə qoşulub. 

Buna görə də mədəni irsin taleyinə münasibətdə ikili standartlara yol verilməməlidir. Hansı xalqa məxsus olmasından asılı olmayaraq, məscid, kilsə, qəbiristanlıq, tarixi yaşayış məntəqəsi, memarlıq abidəsi və digər mədəni irs nümunələri qorunmalıdır. Mədəni irsin qorunması siyasi mübahisələrin predmeti deyil, universal prinsip olmalıdır.

Eyni zamanda, Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi məlumat və sənədlərin beynəlxalq səviyyədə müstəqil şəkildə araşdırılması da mühüm əhəmiyyət daşıyır. UNESCO-nun öz sənədlərində mədəni irsin silahlı münaqişələr zamanı qorunmasının vacibliyi xüsusi vurğulanır və bu sahədə inventarlaşdırma, sənədləşdirmə və mühafizə mexanizmləri nəzərdə tutulur. 

Mən hesab edirəm ki, Qərbi Azərbaycandakı Azərbaycan mədəni irsi ilə bağlı ən vacib addımlardan biri genişmiqyaslı elmi sənədləşdirmə işinin aparılmasıdır. Hansı kənddə hansı məscid olub, hansı qəbiristanlıq mövcud olub, hansı tarixi bina, məktəb, hamam, körpü və ya yaşayış məhəlləsi fəaliyyət göstərib – bütün bunlar arxiv materialları, xəritələr, fotoşəkillər, səyyah qeydləri, elmi əsərlər və digər etibarlı mənbələr əsasında sistemləşdirilməlidir.

Çünki söhbət yalnız keçmişdən getmir. Bu, gələcək nəsillərin tarixi həqiqəti öyrənmək hüququ ilə bağlı məsələdir.

Digər mühüm məsələ beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinin bu problemə yönəldilməsidir. Azərbaycan tərəfi artıq öz mədəni irsinə qarşı törədildiyini bildirdiyi dağıntılarla bağlı UNESCO-ya müxtəlif müraciətlər edib və bu barədə sənədlər təqdim edib. 

Burada məqsəd başqa xalqların mədəni irsini inkar etmək deyil. Əksinə, prinsip çox sadədir: bir xalqın mədəni irsinin qorunması digər xalqın irsinin inkarını tələb etmir. Ermənilərin, azərbaycanlıların və regionda yaşamış digər xalqların tarixi-mədəni irsi obyektiv elmi meyarlarla araşdırılmalı və qorunmalıdır.

Ona görə də Qərbi Azərbaycandakı Azərbaycan irsinin taleyinə münasibətdə əsas tələbimiz siyasi yanaşmadan daha çox, tarixi və hüquqi faktların sənədləşdirilməsi, beynəlxalq ekspertizanın aparılması və mədəni irsin qorunması üzrə universal prinsiplərin tətbiq edilməsidir.

Bu gün artıq mədəni irsin dağıdılması ilə yanaşı, onun haqqında yaddaşın qorunması da mübarizənin mühüm hissəsinə çevrilib. Abidəni fiziki olaraq bərpa etmək mümkün olduğu halda belə, onun tarixini, kim tərəfindən və hansı mədəni mühitdə yaradıldığını sənədləşdirmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Qərbi Azərbaycan məsələsində də əsas məqsədimiz məhz bu olmalıdır: tarixi yaddaşı qorumaq, mövcud faktları sənədləşdirmək və Azərbaycan xalqının həmin coğrafiyada yaratdığı mədəni irsin beynəlxalq səviyyədə tanınması və qorunması üçün hüquqi və elmi mexanizmlərdən istifadə etmək.

Çünki mədəni irsin qorunması keçmişə baxmaq deyil. Əslində bu, gələcək üçün tarixi həqiqətin qorunmasıdır.